Rainer Maria Rilke

Ο Rainer Maria Rilke (1875–1926) συγκαταλέγεται στους κορυφαίους ποιητές της ευρωπαϊκής νεωτερι­κότητας.

Η ποίησή του, σφράγισε τη μετάβαση από τον συμβολισμό και τον ύστερο ρομαντισμό προς μια βαθιά υπαρξιακή και μεταφυσική εσωτερικότητα, η οποία επηρέασε αποφασιστικά την πορεία της λυρι­κής έκφρασης στον 20ό αιώνα.

Η ζωή και το έργο του, αποτελούν μια ενιαία πνευματική περιπέτεια, όπου η αναζήτηση του Θεού, της τέχνης, του έρωτα και της ύπαρξης, συμπλέκονται σε ένα ποιητικό σύμπαν σπά­νιας έντασης και στοχαστικού βάθους.

Ο Ρίλκε, γεννήθηκε στην Πράγα, τότε τμήμα της Αυ­στροουγγρικής Αυτοκρατορίας. Η δύσκολη σχέση με τη μητέρα του, που επιθυμούσε κόρη και τον μεγά­λωσε αρχικά με θηλυκά ρούχα, καθώς και η φοίτησή του σε στρατιωτική σχολή, επηρέασαν καθοριστικά την ευαισθησία και την εσωστρέφειά του. Από νωρίς εγκατέλειψε τη στρατιωτική καριέρα και στράφηκε στη λογοτεχνία.

Καθοριστικής σημασίας υπήρξε η γνωριμία του με τη Ρωσίδα διανοούμενη και συγγραφέα Lou Andreas-Salomé, η οποία έγινε μέντοράς του και τον εισήγαγε στη ρωσική πνευματικότητα.

Τα ταξίδια του στη Ρω­σία (1899–1900), όπου συνάντησε και τον Leo Tolstoy, ενίσχυσαν τη μυστικιστική του διάθεση και την πίστη του, σε έναν εσωτερικό, βιωματικό Θεό.

Σημαντική επίσης ήταν η παραμονή του στο Παρίσι ως γραμματέας του γλύπτη Auguste Rodin. Από τον Ροντέν, διδάχθηκε την πειθαρχία της μορφής και την ακρίβεια της παρατήρησης.

Η επίδραση αυτή οδή­γησε στα λεγόμενα “Ding-Gedichte” (ποιήματα-πράγματα), όπου το αντικείμε-νο αποκτά οντολογική αυτοτέλεια.

Ο Stefan Zweig, μίλησε για την «ακραία ευαισθησία» του Ρίλκε και τον περιέγραψε ως ποιητή που ζούσε αποκλειστικά μέσα στην πνευματική σφαίρα.

Ο Martin Heidegger, είδε στον Ρίλκε, τον ποιητή που αγγίζει το Όν μέσα από τη γλώσσα, αν και τον διαφο­ροποίησε από τον Friedrich Hölderlin, ως προς τη σχέση του με το Ιερό.

Ο Paul Celan, αναγνώρισε την επιρροή του, αλλά απο­μακρύνθηκε από τον υψηλό λυρισμό του, επιλέγο­ντας μια πιο σπασμένη, τραυματική γλώσσα μετά το Ολοκαύτωμα.

Ο W. H. Auden, επεσήμανε ότι ο Ρίλκε, «έκανε την α­γωνία τραγούδι», ενώ ο T. S. Eliot, αναγνώριζε τη ση­μασία του, παρότι η δική του ποιητική κατεύθυνση ήταν διαφορετική.

Η ποίηση του Ρίλκε, είναι ποίηση της μεταμόρφωσης. Ο άνθρωπος, βρίσκεται σε διαρκή ένταση ανάμεσα στο ορατό και το αόρατο. Η έννοια του «θανάτου» δεν είναι τέλος, αλλά βαθύτερη διάσταση της ζωής. Το ποιητικό του σύμπαν, οικοδομείται πάνω σε τρεις άξονες:

1.      Μεταφυσική αγωνία – Η απουσία βεβαιοτήτων.

2.      Αισθητική πειθαρχία – Επίδραση Ροντέν, ακρίβεια εικόνας.

3.      Υπαρξιακή εσωτερικότητα – Η αλήθεια ως εσωτε­ρική εμπειρία.

Ωστόσο, του έχει ασκηθεί κριτική, ότι ο λυρισμός του, αγ­γίζει συχνά τα όρια της αφαίρεσης, απομακρυνόμε­νος από την κοινωνική και ιστορική πραγματικό­τητα.

Σε αντίθεση με τον Bertolt Brecht, ο Ρίλκε, δεν ενδιαφέρεται για την πολιτική διάσταση της τέχνης. Η ποίησή του, είναι απολύτως εσωτερική.

Παρά ταύτα, η επιρροή του υπήρξε τεράστια. Δια­μόρφωσε τον μοντερνισμό όχι μέσα από ρήξη, αλλά μέσα από εμβάθυνση. Η γλώσσα του δεν διαλύεται· μεταμορφώνεται σε καθαρή ενέργεια.

Ο Ρίλκε, πέθανε το 1926 από λευχαιμία, στην Ελβετία. Στον τάφο του χαράχτηκε ο στίχος:

«Rose, oh reiner Widerspruch,

Lust, niemandes Schlaf zu sein unter so viel Lidern»

«Ρόδο, ω καθαρή αντίφαση, ηδονή,
να μην είσαι ο ύπνος κανενός

κάτω από τόσα βλέ­φαρα»

 

Ο στίχος είναι του Rainer Maria Rilke και αποτελεί το επιτύμβιο επίγραμμά του. Ένας στίχος, που συμπυκνώνει όλη τη ριλκεϊκή αντί­φαση: ζωή και θάνατος, παρουσία και απουσία, σιωπή και τραγούδι.

Ο Ρίλκε, δεν είναι απλώς ένας ποιητής· είναι μια ολό­κληρη κοσμοθεωρία. Η ποίησή του μας καλεί να α­ντέξουμε το άγνωστο, να αγαπήσουμε τη μοναξιά και να μετατρέψουμε την αγωνία σε δημιουργία. Στην ε­ποχή της διάσπασης, παραμένει φωνή εσωτερικής ε­νότητας. Και γι’ αυτό εξακολουθεί να μας αφορά.

 

Die Sonette an Orpheus

του Rainer Maria Rilke.

 

Ι, 1

Κι υψώθηκε ένα δέντρο. Ω καθαρή υπέρβαση!
Ω τραγουδά ο Ορφέας! Ω ψηλό δέντρο μέσα στ’ αυτί!
Κι όλα σιώπησαν. Μα κι μέσα στη σιωπή
γεννιόταν νέο ξεκίνημα, νεύμα και μεταμόρφωση.

Ζώα της σιγής ξεπρόβαλαν απ’ το καθάριο,
λυμένο δάσος από στρώμα και φωλιά·
κι έγινε φανερό πως δεν από πανουργία
ούτε από φόβο ήταν τόσο ήσυχα μέσα τους,

μα από ακρόαση. Βρυχηθμός, κραυγή, μουγκρητό
φαίνονταν μικρά στις καρδιές τους. Κι εκεί όπου πριν
μόλις υπήρχε καλύβα για να τα δεχτεί,

ένα καταφύγιο από πιο σκοτεινή λαχτάρα
με είσοδο που οι παραστάτες της έτρεμαν,—
εκεί τους έχτισες ναό μέσα στην ακοή.

 

Σύντομη ερμηνευτική παρατήρηση

Το ποίημα αυτό συνοψίζει όλη τη ριλκεϊκή σύλληψη της ποίησης:

Ο Ορφέας, (σύμβολο του ποιητή) δεν επιβάλλεται στον κόσμο, αλλά δημιουργεί «ναό μέσα στην ακοή». Η μεταμόρφωση συμβαίνει μέσω της ακρόασης. Η σιωπή, δεν είναι το κενό, αλλά η προϋπόθεση της δημιουργίας.

 

Duineser Elegien

του Rainer Maria Rilke

 

Πρώτη Ελεγεία

 

Ποιος, αν φώναζα, θα μ’ άκουγε άραγε
από τα τάγματα των Αγγέλων; κι ακόμη κι αν ένας
μ’ έπαιρνε ξάφνου στην καρδιά του,
θα χανόμουν απ’ την πιο δυνατή του ύπαρξη.
Γιατί το Ωραίο δεν είναι παρά
η αρχή του Τρομερού, που μόλις ακόμη αντέχουμε,
κι αν το θαυμάζουμε τόσο, είναι γιατί ατάραχο
περιφρονεί να μας καταστρέψει.
Κάθε Άγγελος είναι τρομερός.

 

Κι έτσι συγκρατιέμαι και καταπίνω
την κραυγή του σκοτεινού λυγμού.
Αχ, ποιον μπορούμε λοιπόν να καλέσουμε;
Όχι Αγγέλους, όχι ανθρώπους·
και τα επιτήδεια ζώα ήδη νιώθουν
πως δεν είμαστε πολύ σίγουρα στο σπίτι
μέσα στον ερμηνευμένο κόσμο.

 

Ίσως μας μένει κάποιο δέντρο
στην πλαγιά, να το βλέπουμε κάθε μέρα·
μας μένει ο δρόμος του χθες
κι η αλλόκοτη αφοσίωση μιας συνήθειας
που μας συμπάθησε και έμεινε.

 

Ω και η νύχτα, η νύχτα, όταν ο άνεμος
γεμάτος από κοσμικό χώρο
τρώει το πρόσωπό μας,
ποιος θα την απαρνηθεί;
Ποια νύχτα δεν είναι επιθυμητή,
πιο επιθυμητή από την ημέρα;

 

Δεν είναι οι εραστές εκείνοι
που θα μας έσωζαν, αν ήξεραν πώς;
Αλλά εκείνοι ακόμη κρύβουν ο ένας από τον άλλον
τη μοίρα τους.

 

Δεν είναι ο χρόνος που μας δίνεται
για να μάθουμε ν’ αγαπάμε;
Να στεκόμαστε απέναντι ο ένας στον άλλον
όπως οι τοξότες, τεντωμένοι
απ’ τη χορδή της καρδιάς;

 

Γιατί η παραμονή είναι παντού.

 

Και δες τα ζώα: ζουν
δίχως να γνωρίζουν τον θάνατο·
εμείς όμως γνωρίζουμε τον θάνατο
και γι’ αυτό είμαστε βαθύτερα ζωντανοί.

 

Ναι, οι Άγγελοι δεν γνωρίζουν
αν πορεύονται ανάμεσα σε ζωντανούς
ή σε νεκρούς.
Το αιώνιο ρεύμα τους παρασύρει
μέσα από τις δύο περιοχές,
και οι φωνές μας βυθίζονται.

Κι όμως εμείς,
που χρειαζόμαστε τόσο πολύ τα μυστήρια,
στρεφόμαστε προς αυτά
με μια σχεδόν θανάσιμη τρυφερότητα.

 

Ποιος μας έδωσε αυτή την εντολή;

k

Die Sonette an Orpheus

του Rainer Maria Rilke.

I, 3

 

Ένας θεός το δύναται. Μα πες μου, πώς
να τον ακολουθήσει άνθρωπος
μέσα απ’ τη στενή του λύρα;
Η φύση του είναι διχασμός. Στο σταυροδρόμι
δυο δρόμων της καρδιάς
δεν υψώνεται ναός για τον Απόλλωνα.

 

Το τραγούδι, όπως εσύ το διδάσκεις,
δεν είναι επιθυμία,
ούτε ικεσία για κάτι που στο τέλος κατακτιέται·
το τραγούδι είναι ύπαρξη.
Για τον θεό, εύκολο.
Μα πότε υπάρχουμε εμείς; Και πότε εκείνος
στρέφει στη δική μας ύπαρξη
γη και άστρα;

 

Δεν είναι αυτό, νεαρέ, πως αγάπησες,
κι ας ανάγκασε η φωνή το στόμα ν’ ανοίξει.

 

Μάθε - μην το ξεχάσεις- πως το τραγούδι υψώνεται·
γιατί το τραγούδι είναι ύπαρξη.
Και ο θεός μας παραχωρεί μονάχα
ένα φύσημα ύπαρξης
μέσα στην αιώνια απόσταση.

 

Duineser Elegien

του Rainer Maria Rilke.

 

Siebente Elegie (Πρωτότυπο)

 

Έβδομη Ελεγεία

Όχι πια ικεσία, όχι επίκληση —
φωνή ώριμη, γίνε φύση!
Μην κραυγάζεις άλλο. Κι αν ακόμη
η κλήση σε άρπαζε, η κραυγή,
μην είσαι πια ικέτης.
Γιατί το δελεαστικό δεν είναι η ουσία των εραστών,
ούτε το κατακτημένο.

Ποιος μας καλεί;

 

Όχι οι Άγγελοι. Όχι οι άνθρωποι.
Ίσως όμως ένα δέντρο
εκεί ψηλά;
Ή μια εικόνα
που είδαμε και δεν μας εγκαταλείπει πια.

 

Εδώ είναι ο καιρός του ειπωμένου,
εδώ η πατρίδα του.
Μίλησε και ομολόγησε.
Περισσότερο από ποτέ καταρρέουν τα πράγματα,
εκείνα που μπορούσαν να βιωθούν·
γιατί το εκτοπιστικό
τα σπρώχνει μακριά και παίρνει τη θέση τους,
πράξη χωρίς εικόνα.

 

Ανάμεσα στα σφυριά
στέκει η καρδιά μας,
όπως η γλώσσα
ανάμεσα στα δόντια
κι όμως, παρά τα πάντα,
μένει εκείνη που υμνεί.

 

Ύμνησε στον Άγγελο τον κόσμο, όχι το άρρητο·
δεν μπορείς να τον μεγαλύνεις με μεγαλειώδες συναίσθημα·
στο σύμπαν, όπου εκείνος αισθάνεται πιο βαθιά,
είσαι αρχάριος.
Δείξε του το απλό, το πλασμένο
από γενιά σε γενιά,
που ζει ως δικό μας, δίπλα στο χέρι και στο βλέμμα.
Πες του τα πράγματα. Θα σταθεί με θαυμασμό·
όπως εσύ στάθηκες μπροστά στον σκοινά
στη Ρώμη ή στον αγγειοπλάστη στον Νείλο.

 

Δείξε του πόσο ευτυχισμένο μπορεί να είναι ένα πράγμα,
πόσο αθώο και δικό μας·
πώς ακόμη και το θρηνητικό βάσανο
καθαρά αποφασίζει να γίνει μορφή,
υπηρετεί ως πράγμα ή πεθαίνει
μέσα σε πράγμα
και πέρα, ευλογημένο, ξεφεύγει μέσα από το βιολί.

 

Ύμνησε στον Άγγελο τον κόσμο!
Πες του τα πράγματα,
τα θαυμαστά πράγματα.

 

Εδώ είναι ο καιρός του ειπωμένου.
Εδώ η πατρίδα του.
Μίλησε και ομολόγησε.

k

Ο Rainer Maria Rilke, δεν είναι απλώς ένας από τους μεγάλους λυρικούς του 20ού αιώνα· είναι ένας ποιητής που επαναπροσδιόρισε το τι σημαίνει ποίηση ως μορφή ύπαρξης. Το έργο του, από το «Das Stunden-Buch» έως τις «Duineser Elegien» και τα «Die Sonette an Orpheus», συγκροτεί μια ενιαία πνευματική διαδρομή: από τη θρησκευτική εσωτερι-κότητα, προς μια μεταφυσική της μεταμόρφωσης.

Ακολουθεί μια βαθύτερη αποτίμηση του έργου του σε βασικούς άξονες:

1. Η Οντολογική Στροφή της Ποίησης

Ο Ρίλκε, δεν χρησιμοποιεί την ποίηση για να εκφράσει συναισθήματα· την χρησιμοποιεί για να θεμελιώσει το Είναι. Η διάσημη φράση του «Gesang ist Dasein» («Το τραγούδι είναι ύπαρξη») συνοψίζει το πρόγραμμά του.

Στις «Ελεγείες του Ντουίνο», η ύπαρξη βιώνεται ως ριζική εκκρεμότητα μεταξύ ζωής και θανάτου. Ο άνθρωπος είναι το ον που γνωρίζει τον θάνατο και ακριβώς γι’ αυτό έχει βάθος. Ο Άγγελος, λειτουργεί ως μορφή καθαρής έντασης, όχι παρηγοριάς. Το Ωραίο, είναι «η αρχή του Τρομερού». Αυτή η σύλληψη σηματοδοτεί την είσοδο της ποίησης στη μεταφυσική αγωνία της νεωτερικότητας.

 

2. Η Μεταμόρφωση (Verwandlung)

Κεντρική έννοια στον Ρίλκε, είναι η μεταμόρφωση. Το πράγμα, το βίωμα, ακόμη και το πάθος, οφείλουν να μεταστοιχειωθούν σε μορφή.

Στα «Σονέτα στον Ορφέα», ο Ορφέας, συμβολίζει τον ποιητή που μετατρέπει τον θάνατο σε τραγούδι. Η μεταμόρφωση δεν είναι φυγή από την πραγματικότητα· είναι εμβάθυνση σε αυτήν. Το ανθρώπινο έργο είναι να «πει τα πράγματα», ίσως να τα διασώσει μέσα στη γλώσσα.

Η ποίηση, λειτουργεί ως τόπος, όπου το ορατό και το αόρατο αλληλοδιαπερνώνται.

 

3. Η Σιωπή και η Εσωτερικότητα

Σε αντίθεση με ποιητές όπως ο Bertolt Brecht, που έδωσαν κοινωνικοπολιτική διάσταση στην τέχνη, ο Ρίλκε, αποσύρεται από το ιστορικό πεδίο. Η ποίησή του δεν είναι πολιτική· είναι καθαρά υπαρξιακή.

Η σιωπή εδώ, παίζει θεμελιώδη ρόλο. Στον Ρίλκε, η σιωπή δεν είναι απουσία λόγου, αλλά προϋπόθεση του λόγου. Το ποίημα, γεννιέται από μια ένταση εσωτερικής ακρόασης. Αυτό συνδέεται με την επιρροή που αποκόμισε από την θέση του γραμματέως στον Auguste Rodin: πειθαρχία, μορφή, παρατήρηση.

 

4. Η Σχέση με τη Νεωτερικότητα

Το μυθιστόρημά του «Die Aufzeichnungen des Malte Laurids Brigge», είναι ίσως το πιο καθαρά μοντερνιστικό έργο του. Εκεί, εμφανίζεται η διάλυση της ταυτότητας μέσα στη μητρόπολη. Η εμπειρία του Παρισιού, γίνεται εμπειρία υπαρξιακού τρόμου.

Σε αντίθεση με τον T. S. Eliot, που αντιμετωπίζει τη νεωτερικότητα ως πολιτισμική ερείπωση, ο Ρίλκε, τη βιώνει ως εσωτερική απογύμνωση. Δεν αναζητά παράδοση· αναζητά βάθος.

 

5. Το Θεολογικό Πρόβλημα

Ο Θεός, στον Ρίλκε, δεν είναι δογματικός. Στο «Βιβλίο των Ωρών», εμφανίζεται ως εσωτερική δυνατότητα. Η θεότητα, είναι ατελής χωρίς τον άνθρωπο. Αυτή η σύλληψη τον φέρνει κοντά σε μια υπαρξιακή θεολογία, αλλά και σε έναν ποιητικό μυστικισμό.

Ο Martin Heidegger, αναγνώρισε στον Ρίλκε, έναν ποιητή του Είναι, αν και θεώρησε ότι η σκέψη του παραμένει ακόμη δεσμευμένη στην υποκειμενικότητα.

 

7. Η Διαχρονική Επίδραση

Ο Ρίλκε, επηρέασε βαθιά ποιητές όπως ο Paul Celan, (αν και ο τελευταίος ριζοσπαστικοποίησε τη γλώσσα), καθώς και αγγλόφωνους δημιουργούς όπως ο W. H. Auden.

Η συμβολή του δεν είναι απλώς τεχνική. Είναι υπαρξιακή.
Μετέτρεψε την ποίηση σε άσκηση μεταμόρφωσης της εμπειρίας.

Το έργο του Ρίλκε μπορεί να ιδωθεί ως μια τριλογία υπαρξιακών σταδίων:

1.      Μυστικιστική αναζήτηση («Βιβλίο των Ωρών»)

2.      Αποξένωση και διάλυση του εαυτού («Μάλτε»)

3.      Μεταμόρφωση και οντολογική συμφιλίωση («Ελεγείες», «Σονέτα»)

Ο Ρίλκε, δεν προτείνει λύσεις· προτείνει βάθος. Δεν θεραπεύει την αγωνία· τη μετατρέπει σε τραγούδι. Στον πυρήνα του έργου του βρίσκεται μια παράδοξη πίστη: ότι ο άνθρωπος, ακριβώς επειδή είναι θνητός, μπορεί να γίνει ο τόπος, όπου ο κόσμος συνειδητοποιεί τον εαυτό του.

Αν έπρεπε να συνοψίσουμε τη συμβολή του σε μία πρόταση: Ο Ρίλκε, έκανε την ποίηση πεδίο οντολογικής μεταμόρφωσης,  εκεί όπου το εφήμερο αποκτά αιωνιότητα μέσα στη γλώσσα.

Ο Rainer Maria Rilke, διαμόρφωσε το έργο του ως μια πνευματική πορεία τριών μεγάλων σταδίων: μυστικιστική αναζήτηση, υπαρξιακή διάλυση, και τελικά μεταμόρφωση. Τα τρία αυτά στάδια αντιστοιχούν εμβληματικά στα έργα:

·         «Das Stunden-Buch»

·         «Die Aufzeichnungen des Malte Laurids Brigge»

·         «Duineser Elegien» και «Die Sonette an Orpheus»

Η διαδρομή αυτή δεν είναι απλώς λογοτεχνική εξέλιξη· είναι οντολογική πορεία..

 

I. Μυστικιστική Αναζήτηση στο: «Το Βιβλίο των Ωρών»

Στο «Το Βιβλίο των Ωρών» (1899–1903) ο Ρίλκε, συγκροτεί έναν εσωτερικό, μη δογματικό μυστικισμό. Ο Θεός, δεν είναι εξωτερική αυθεντία· είναι μια δυνατότητα που ζητά να πραγματοποιηθεί μέσα στον άνθρωπο.

Ο Θεός στον Ρίλκε, δεν είναι πλήρης· «γίνεται». Ο ποιητής, απευθύνεται σε έναν Θεό, που δεν έχει ακόμη ολοκληρωθεί. Ο άνθρωπος, γίνεται συν-δημιουργός της θεότητας.

Αυτή η σύλληψη θυμίζει μυστική θεολογία αλλά απομακρύνεται από κάθε εκκλησιαστική ορθοδοξία. Πρόκειται για υπαρξιακή θεολογία:
ο Θεός, είναι το βάθος της εσωτερικότητας.

Η μοναξιά εδώ, δεν είναι κοινωνική απομόνωση αλλά τόπος αποκάλυψης.
Η ποίηση, γεννιέται από σιωπηλή εσωτερική ακρόαση. Ωστόσο, το στάδιο αυτό παραμένει σχετικά «ρομαντικό». Υπάρχει ακόμη μια μεταφυσική ελπίδα, μια σχετική ενότητα. Δεν έχει εμφανιστεί η ριζική ρήξη της νεωτερικότητας. Το έργο αυτό, είναι το θεμέλιο, αλλά όχι ακόμη η κρίση.

 

II. Αποξένωση και Διάλυση του Εαυτού, στον «Μάλτε»

Με τον «Μάλτε», (1910), ο Ρίλκε, εισέρχεται στην καρδιά της νεωτερικότητας. Το Παρίσι, γίνεται σκηνή υπαρξιακής αποσύνθεσης.

Η μεγαλούπολη δεν είναι απλώς σκηνικό. Είναι δύναμη που διαλύει την ταυτότητα.
Ο Μάλτε, δεν βιώνει απλώς φόβο· βιώνει διάλυση του εαυτού.

Η εμπειρία του θανάτου γίνεται καθημερινή.
Ο κόσμος, δεν έχει πλέον εσωτερική συνοχή.

Ο Θεός, του «Βιβλίου των Ωρών», έχει σιωπήσει. Η μεταφυσική βεβαιότητα αντικαθίστα-ται από αμφιβολία. Η ταυτότητα καταρρέει, αλλά αυτή η κατάρρευση είναι απαραίτητη.

            Ο Ρίλκε, περνά από τον μυστικισμό στη διάλυση, όπως ένας μύστης περνά από τον φωτισμό στη σκοτεινή νύχτα της ψυχής.

Το «Μάλτε», είναι το καθαρτήριο της ριλκεϊκής πορείας.

 

III. Μεταμόρφωση και Οντολογική Συμφιλίωση με τις «Ελεγείες του Ντουίνο» και τα «Σονέτα στον Ορφέα».

Εδώ, φτάνουμε στο ώριμο στάδιο. Μετά τη διάλυση, δεν επιστρέφει η παλιά πίστη. Εμφανίζεται κάτι νέο: η μεταμόρφωση.

 

1. Ο Άγγελος ως Οντολογική Ένταση

Στις «Ελεγείες», ο Άγγελος, δεν είναι θεολογική μορφή. Είναι η μορφή καθαρής ύπαρξης, τόσο πλήρης, που γίνεται τρομακτική.

Το Ωραίο, είναι «η αρχή του Τρομερού». Η εμπειρία του ανθρώπου είναι τραγική, αλλά συγχρόνως Κι δημιουργική.

 

2. Η Μεταμόρφωση του Θανάτου

Ο θάνατος, δεν αναιρείται· εσωτερικεύεται. Ο άνθρωπος, γίνεται το ον που φέρει τον θάνατο, μέσα του.

Αυτό είναι το μεγάλο άλμα του Ρίλκε:
ο θάνατος, δεν είναι εξωτερικό γεγονός· είναι διάσταση της ζωής.

 

3. Ο Ορφέας και η Σωτηρία των Πραγμάτων

Στα «Σονέτα», ο Ορφέας, γίνεται σύμβολο της ποιητικής δύναμης. Το τραγούδι δεν είναι συναίσθημα,  είναι απλά ύπαρξη.

Ο άνθρωπος, σώζει τα πράγματα ονομάζοντάς τα. Η γλώσσα, γίνεται ο τόπος, όπου το εφήμερο, αποκτά την αιωνιότητα.

 

Η τριλογία αυτή μπορεί να ιδωθεί ως υπαρξιακή μύηση:

1.      Πίστη (εσωτερικός Θεός)

2.      Κρίση (διάλυση εαυτού και κόσμου)

3.      Μεταμόρφωση (ποίηση ως οντολογική πράξη)

Ο Ρίλκε, δεν επιστρέφει ποτέ στην αρχική αθωότητα. Η συμφιλίωση, δεν είναι επιστροφή, αλλά είναι ανώτερο επίπεδο έντασης.

Το έργο του Ρίλκε, δεν είναι γραμμική εξέλιξη αλλά σπειροειδής εμβάθυνση. Από τον Θεό της εσωτερικότητας, στην κρίση της ύπαρξης και τελικά στη μεταμόρφωση μέσω της γλώσσας.

Η ποίησή του, είναι μια διαρκής άσκηση στο να αντέχεις το άγνωστο.

Αν έπρεπε να συνοψίσω,  θα έλεγα πως: Ο Ρίλκε, διδάσκει ότι ο άνθρωπος δεν σώζεται από τη βεβαιότητα, αλλά κυρίως από τη δύναμη, να μεταμορφώνει την αγωνία σε μορφή.

Ο Rainer Maria Rilke είναι γνωστός κυρίως ως ποιητής, όμως, έχει γράψει και πεζά έργα που μπορούν να χαρακτηριστούν διηγήματα ή νουβέλες, ιδιαίτερα στα πρώτα χρόνια της δημιουργίας του.

 

Πρώιμα Διηγήματα (Νεανική Περίοδος)

Στα τέλη του 19ου αιώνα ο Ρίλκε, έγραψε αρκετά σύντομα πεζά έργα με ρομαντικό και συμβολιστικό χαρακτήρα.

«Zwei Prager Geschichten» (Δύο ιστορίες της Πράγας)

Πρώιμες αφηγήσεις, με έντονο το στοιχείο της νοσταλγίας και της μνήμης. Εδώ διαφαίνεται ήδη το ενδιαφέρον του για την εσωτερική ζωή των προσώπων.

 

«Die Weise von Liebe und Tod des Cornets Christoph Rilke» (1899)

Αυτό είναι το πιο γνωστό αφηγηματικό του έργο. Πρόκειται για λυρική νουβέλα και όχι κλασικό διήγημα.

 

Το Μεγάλο Πεζό Έργο

«Die Aufzeichnungen des Malte Laurids Brigge» (1910)

Αυτό δεν είναι διήγημα αλλά μυθιστόρημα σε μορφή αποσπασματικών σημειώσεων και θεωρείται ένα από τα πρώτα μοντερνιστικά μυθιστορήματα.

Δεν υπάρχει συμβατική πλοκή. Είναι μια εσωτερική καταγραφή φόβου, μνήμης, αποξένωσης.

 

Ο Ρίλκε, παρόλο την συγγραφή του σε πεζό λόγο,  παραμένει κατεξοχήν λυρικός ποιητής. Γιατί ακόμη και στα πεζά του, η αφήγηση, λειτουργεί ποιητικά.

 

Εδώ παραθέτω ένα δικό του διήγημα:

 

Geschichte von der 1002. Nacht

 

(Η Ιστορία της 1002ης Νύχτας)

Ήταν η νύχτα, μετά τη χίλια πρώτη, και η πόλη ήταν ήσυχη. Οι δρόμοι, κοιμούνταν κάτω από το φεγγάρι, και το νερό του ποταμού κυλούσε αργά σαν να φοβόταν να ξυπνήσει τους ανθρώπους.

Η Σερίνα, περπατούσε μόνη στις πλαγιές του παλιού τείχους. Η καρδιά της ήταν γεμάτη μυστικά, καθώς ήθελε να γνωρίσει κάτι που κανείς δεν είχε πει ποτέ.

Ήταν η νύχτα της αναμονής, η νύχτα όπου τα λόγια μπορούν να γεννηθούν μόνα τους, σαν φαντάσματα που ψιθυρίζουν στα παράθυρα.

Ξαφνικά άκουσε μια φωνή. Ήταν μακρινή, αλλά καθαρή, σαν να ερχόταν από μέσα της. «Έλα», φώναξε η φωνή. Και η Σερίνα, ακολούθησε, χωρίς φόβο.

Πέρασε κάτω από αψίδες, ανάμεσα από σκιές δέντρων και σιωπηλά σπίτια, μέχρι που έφτασε σε μια μικρή αυλή. Στο κέντρο της αυλής ήταν ένα πηγάδι. Το νερό, καθρέφτιζε τον ουρανό και τα αστέρια, και πάνω του έλαμπαν στιγμές της δικής της ζωής, που νόμιζε πως είχε ξεχάσει.

Η φωνή, ξαναμίλησε: «Ό,τι έχεις ζήσει, ό,τι έχεις αγαπήσει, ό,τι έχεις φοβηθεί, όλα αυτά είναι εδώ. Και όλα περιμένουν να τα δεις με άλλα μάτια».

Η Σερίνα, κοίταξε το νερό και ένιωσε μια γλυκιά θλίψη, αλλά και μια απελευθέρωση. Για πρώτη φορά, κατάλαβε ότι η ζωή δεν τελειώνει ποτέ πραγματικά· κάθε στιγμή ζει μέσα στις άλλες.

Και έτσι πέρασε η 1002η νύχτα. Η πόλη κοιμόταν, ο ποταμός κυλούσε, αλλά η Σερίνα, είχε ξυπνήσει μέσα στον χρόνο, και ήξερε ότι η ζωή και τα μυστικά της ήταν αδιάσπαστα, όπως οι αστέρες στον ουρανό.

 

Το έργο του Rainer Maria Rilke, αποτελεί μια μοναδική διαδρομή στη σύγχρονη λογοτεχνία: μια πνευματική πορεία που συνδέει την υπαρξιακή αγωνία με τη μεταμόρφωση της εμπειρίας σε γλώσσα και μορφή. Από τα πρώιμα διηγήματα, όπως το «Κορνέτος» και η «1002η Νύχτα», έως τις «Ελεγείες του Ντουίνο» και τα «Σονέτα στον Ορφέα», η γραφή του αναδεικνύει μια συνεχή τάση.

Ο Ρίλκε, δεν άλλαξε απλώς το ύφος της ποίησης, αλλά τη σχέση ανθρώπου και κόσμου· έκανε την τέχνη μέσο μεταμόρφωσης της ύπαρξης, αφήνοντας μια διαχρονική κληρονομιά, στο πνευμα-τικό βάθος του 20ού αιώνα.

 

e