ΤΖΟΡΝΤΑΝΟ ΜΠΡΟΥΝΟ:

Ο ΜΑΡΤΥΡΑΣ ΤΗΣ ΕΛΕΥΘΕΡΗΣ ΣΚΕΨΗΣ

«Ο ΤΖΟΡΝΤΑΝΟ ΜΠΡΟΥΝΟ ΩΣ ΦΙΛΟΣΟΦΟΣ

ΤΗΣ ΑΠΕΙΡΟΤΗΤΑΣ ΚΑΙ ΤΗΣ ΕΛΕΥΘΕΡΙΑΣ»

Ο Τζορντάνο Μπρούνο, (Giordano Bruno, 1548–1600) υπήρξε μία από τις πιο τολμη­ρές και ρηξικέ­λευθες μορφές της Αναγέννησης. Ήταν Ιταλός φιλό­σοφος, μαθηματικός, αστρονόμος, θεολόγος και συγ­γραφέας, του οποίου οι ιδέες προηγήθηκαν της επο­χής του κατά αιώνες. Με το θάρρος της γνώμης του και την αδιάλλακτη προσήλωσή του στην ελευθερία της σκέψης, ο Μπρούνο, συγκρούστηκε με τα θρη­σκευ­τικά δόγματα της εποχής και τελικά πλήρωσε με τη ζωή του την προσήλωσή του στην αλήθεια.

Ο Τζορντάνο Μπρούνο, γεννήθηκε στη Νόλα, κοντά στη Νάπολη, το 1548. Το πραγματικό του όνομα ή­ταν Φίλιππο Μπρούνο, αλλά όταν εντάχθηκε στο τάγμα των Δομινικανών μοναχών, σε ηλικία μό­λις 17 ετών, έλαβε το μοναχικό όνομα "Τζορντάνο". Στο μο­ναστήρι του Αγίου Δομίνικου, στη Νάπολη, έλαβε ε­ξαιρετική εκπαίδευση: σπούδασε λογική, φι­λοσοφία, αστρονομία, μαθηματικά και θεολογία. Ωστόσο, η ε­λεύθερη και κριτική του σκέψη τον έφερε γρήγορα σε αντιπαράθεση με τους ανωτέρους του.

Από νωρίς έδειξε αμφιβολίες απέναντι σε βα­σικές δοξασίες της Καθολικής Εκκλησίας. Αμφισβή­τησε, για παράδειγμα, το δόγμα της Αγίας Τριάδας και τη λατρεία των αγίων. Αυτές οι απόψεις τον οδή­γησαν να εγκαταλείψει το μοναστήρι και να φύγει από τη Νάπολη, ξεκινώντας μια μακρά περίοδο περι­πλάνη­σης στην Ευρώπη.

Μετά την αποχώρησή του από το μοναστικό τάγμα, ο Μπρούνο, ταξίδεψε σε πολλές χώρες της Ευ­ρώπης, στην Ιταλία, τη Γαλλία, την Αγγλία, τη Γερμα­νία και την Ελβετία. Στη Γενεύη, ήρθε σε επαφή με τον Καλβινισμό, αλλά και εκεί βρήκε εχθρότητα απέ­να­ντι στις ιδέες του. Στο Παρίσι, δίδαξε φιλοσοφία στο Πανεπιστήμιο και γνώρισε την εύνοια του βασι­λιά Ερρίκου Γ΄, ο οποίος εκτίμησε το πνεύμα και την ευ­ρυμάθειά του.

Αργότερα εγκαταστάθηκε στο Λονδίνο, όπου συνέ­γραψε μερικά από τα σημαντικότερα έργα του, όπως «Η έξωση της θριαμβεύουσας θηλής», «Το δεί­πνο της Τετάρτης των Τεφρών» και «Περί του απεί­ρου, του σύμπαντος και των κόσμων». Μέσα από αυτά τα έργα ανέπτυξε τολμηρές ιδέες που ξεπερ­νούσαν κατά πολύ τα όρια της επιστήμης και της φι­λοσο­φίας, της εποχής του.

·         Οι κοσμολογικές και φιλοσοφικές ιδέες του

Ο Μπρούνο, πίστευε ακράδαντα ότι το σύ­μπαν είναι άπειρο και χωρίς κέντρο. Επηρεασμένος από την η­λιοκεντρική θεωρία του Κοπέρνικου, υποστήριξε ότι η Γη, δεν είναι το κέ­ντρο του κόσμου, αλλά ένας από αμέτρητους πλανή­τες που κινούνται γύρω από αμέ­τρητα άστρα. Θεω­ρούσε ότι κάθε άστρο είναι ένας ή­λιος με δικούς του πλανήτες, και ότι ίσως σε άλλους κόσμους να υπάρ­χει ζωή,  μια άποψη που προανήγ­γειλε την ιδέα του εξωγήινου πολιτισμού.

Για τον Μπρούνο, ο Θεός δεν βρισκόταν σε έ­ναν ου­ράνιο θρόνο, αλλά παντού μέσα στη φύση, α­φού ο­λόκληρο το σύμπαν είναι θεϊκή έκφραση. Αυτή η πανθεϊστική θεώρηση, που έβλεπε τον Θεό και τη Φύση ως ένα ενιαίο όλον, θεωρήθηκε βλάσφημη από την Καθολική Εκκλησία. Παράλληλα, τόνιζε τη δυνα­τότητα του ανθρώπου να γνωρίσει την αλήθεια μέσω της λογικής και της παρατήρησης, προαναγ­γέλλοντας το πνεύμα του Διαφωτισμού.

Οι ιδέες του Μπρούνο προκάλεσαν έντονες α­ντιδρά­σεις όπου κι αν βρέθηκε. Μετά από χρόνια πε­ριπλά­νησης, επέστρεψε στην Ιταλία το 1591, ελπίζο­ντας να βρει ειρήνη και αποδοχή. Ωστόσο, στην πόλη της Βενετίας συνελήφθη από την Ιερά Εξέταση, ύ­στερα από καταγγελία ενός μαθητή του. Μεταφέρ­θηκε στη Ρώμη, όπου κρατήθηκε φυλακισμένος για οκτώ ολό­κληρα χρόνια.

Κατά τη διάρκεια της δίκης του, οι ανακριτές της Εκ­κλησίας προσπάθησαν επανειλημμένα να τον πεί­σουν να αποκηρύξει τις ιδέες του. Ο Μπρούνο, ό­μως αρνήθηκε πεισματικά. Αν και γνώριζε πως η στάση του θα τον οδηγούσε στον θάνατο, προτίμησε να πα­ραμείνει πιστός στην αλήθεια του.

Τελικά, στις 17 Φεβρουαρίου 1600, καταδι­κάστηκε ως αιρετικός και εκτελέστηκε στην πυρά στην πλα­τεία Κάμπο ντε Φιόρι της Ρώμης. Σύμφωνα με μαρ­τυρίες, λίγο πριν πεθάνει είπε στους δικαστές του:

«Ίσως εσείς, κύριοι, να αποφασίζετε τον θάνατό μου με μεγαλύτερο φόβο απ’ ό,τι εγώ τον υπομένω».

Ο Τζορντάνο Μπρούνο, δεν ήταν απλώς ένας φιλόσο­φος· ήταν σύμβολο της ελευθερίας της σκέ­ψης και μάρτυρας της επιστημονικής αλήθειας. Οι ι­δέες του για την απειρότητα του σύμπαντος και για τη θεϊκή ενότητα της φύσης, προετοίμασαν το έδα­φος για την επιστημονική επανάσταση και τον ορθο­λογισμό των επόμενων αιώνων.

Σήμερα, στην πλατεία όπου κάηκε, δεσπόζει ένα ά­γαλμα του Μπρούνο, ένα σκοτεινό, αγέρωχο σύμ­βολο του αγώνα του ανθρώπου για γνώση, ελευ­θε­ρία και πνευματική ανεξαρτησία.

Ο Τζορντάνο Μπρούνο, ζει στη μνήμη της αν­θρωπότητας ως πρω­τοπόρος της επιστήμης και μάρ­τυρας της αλήθειας, που τόλμησε να υψώσει τη φωνή του ενάντια στην αμάθεια και τον δογματισμό.

Σε μια εποχή όπου η θεοκρατία και οι αυστη­ρές δογ­ματικές αντιλήψεις κυριαρχούσαν στο πνευ­ματικό και επιστημονικό τοπίο, ο Τζορντάνο Μπρούνο, ανέ­τειλε ως μια αμφισβητήσιμη και προ­κλητική μορφή. Η ζωή του, ο αγώνας του και το τέλος του πυροδότη­σαν συζητήσεις που ξεπέρασαν την ε­ποχή του. Στο παρόν δοκίμιο θα μελετήσουμε τις βα­σικές φιλοσο­φικές του θέσεις -κυρίως την άποψη για την απειρό­τητα του σύμπαντος και την ελευθερία της σκέψης-  καθώς και τον τρόπο με τον οποίο αυ­τές συγκρού­στηκαν με την καθιερωμένη θρησκευ­τική και επι­στημονική σκέψη της εποχής. Τέλος, θα εξετάσουμε γιατί ο Μπρούνο παραμένει ένα σύμβολο για το σή­μερα.

·         Το γίγνεσθαι της φιλοσοφίας του.

Η φιλοσοφία του Μπρούνο δεν είναι ένα αυ­τόνομο, συστηματικό οικοδόμημα όπως αυτά του Α­ριστοτέλη ή του Διογένη. Είναι μάλλον ένα πλατύ δί­κτυο ιδεών που συνδέονται με την κοσμολογία, τη μεταφυσική, τη θρησκεία και την αισθητική. Ο Μπρούνο υιοθετεί μια «νέα φιλοσοφία» που υπερ­βαίνει -και συχνά περιφρονεί-  την αριστοτελική και σχολαστική θεώρηση του κόσμου.

Ένα βασικό κομμάτι αυτής της φιλοσοφίας είναι η αντίληψη ότι το Σύμπαν είναι άπειρο και χω­ρίς κέντρο. Αυτή η άποψη δεν είναι απλώς μια επι­στημονική υπόθεση· είναι μεταφυσική και κοσμολο­γική δήλωση: ο κόσμος δεν είναι ένα πεπερασμένο σύστημα με μια στατική δομή, ούτε έχει ένα «κέ­ντρο» όπου όλα αναφέρονται. Αντίθετα, κάθε σημείο μπορεί να θεωρηθεί κέντρο, και κάθε άστρο μπορεί να είναι ένας ήλιος με δικούς του πλανήτες.

Αυτή η αντίληψη, πέρα από το να υπονοεί την ύπαρξη κόσμων πέρα από τον δικό μας, αμφισβητεί τον ανθρωποκεντρικό χαρακτήρα του κόσμου και της δημιουργίας, όπως αυτός επιβαλλόταν από τον θεολογικό λόγο της εποχής.

Παράλληλα, ο Μπρούνο, υιοθετεί μια πανθεϊ­στική προσέγγιση: θεός και φύση γίνονται, σε με­γάλο βαθμό, ταυτόσημα. Η θεία αρχή δεν είναι «κά­που αλ­λού», ούτε αποσυνδεδεμένη από το φυσικό κόσμο, αλλά πανταχού παρούσα και ενυπάρχουσα μέσα στο σύμπαν. Η πραγματικότητα δεν είναι δια­δοχικά χω­ρισμένα επίπεδα (ύλη -πνεύμα- θεός) αλλά ένα ε­νιαίο συνεχές.

Ταυτόχρονα, ο Μπρούνο, αντιτίθεται στη στατική, αιώνια εικόνα του κόσμου. Η φύση -και μέσω αυτής το σύμπαν- είναι δυναμική, μεταβαλλό­μενη, με διαδικασίες δημιουργίας. Η στασιμότητα των αρχαίων συστημάτων του κόσμου δεν ανταπο­κρίνεται στην εντάξιμη και κινητική πραγματικό­τητα που οραματίζεται.

Ένα ακόμη στοιχείο της σκέψης του είναι η σημασία της μνήμης και της φαντασίας. Ο Μπρούνο, ενδιαφέρεται έντονα για το πώς ο νους κατασκευά­ζει εικόνες, σηματοδοτεί τον κόσμο και επινοεί σύμ­βολα. Η μνήμη, δεν είναι παθητική αποθήκευση αλλά δημιουργική διαδικασία, και η φαντασία δεν υπα­κούει απλώς σε απομνημόνευση· έχει πρωταρχικό ρόλο στη γνώση και την κατανόηση της πραγματικό­τητας.

Τέλος, ο Μπρούνο, δίνει έμφαση στην ελευθε­ρία της σκέψης ως αξία και ως θέση: ο φιλόσοφος, δεν πρέπει να περιορίζεται από δόγματα ή εξωτερι­κές εξουσίες. Η αλήθεια, κατά τον Μπρούνο, δεν κα­τασκευάζεται ούτε επιβάλλεται· ανακαλύπτεται και συχνά αντιτίθεται στις ισχύουσες πεποιθήσεις.

Οι ιδέες του Μπρούνο, δεν έμειναν θεωρίες στο χαρτί· προκάλεσαν οξύτατη αντίδραση από την Εκκλησία. Η καθολική θεολογία της εποχής, θεω­ρούσε ότι ο Θεός, βρίσκεται έξω από τη δημιουργία, ελέγχει αυστηρά την τάξη και ότι υπάρχει ένας μονα­δικός κόσμος που έχει δημιουργηθεί από Αυτόν με δομημένο, πεπερασμένο τρόπο. Κάθε άποψη που α­φαιρούσε αυτή τη δομή -όπως η πολλαπλότητα κό­σμων ή η αλλοίωση της σχέσης μεταξύ θεού και κό­σμου-  αντιμετωπιζόταν ως αιρετική.

Ο Μπρούνο, κατηγορήθηκε για άρνηση της Α­γίας Τριάδας, της θεότητας του Χριστού, της αθανα­σίας της ψυχής με συγκεκριμένο τρόπο, της μετατρο­πής του άρτου και του οίνου και άλλες διδασκαλίες της Εκκλησίας.

Η δίκη του Μπρούνο, διήρκεσε χρόνια. Μετα­φέρθηκε από Βενετία, στη Ρώμη και κρατήθηκε για πολλά χρόνια, πριν την τελική εκτέλεση. Σε πολλές α­νακρί­σεις, του προσφέρθηκε η δυνατότητα να απο­κηρύξει τις απόψεις του ώστε να σωθεί -όμως αρνή­θηκε.

Στις 17 Φεβρουαρίου 1600, ο Τζορντάνο Μπρούνο, καταδικάστηκε ως αιρετικός και εκτελέ­στηκε στην πυρά στην πλατεία Κάμπο ντε Φιόρι, της Ρώμης

Η επιλογή του θανάτου ως τιμωρία, σημά-δεψε τη σύγκρουση της ελευθερίας της σκέψης με τη δογ­ματική αυθεντία: ο φιλοσοφικός λόγος και η απρό­σκοπτη αναζήτηση της αλήθειας, συναντούν τα όρια που βάζει η εξουσία.

Ακόμη και δεκαετίες ή αιώνες μετά τον θά­νατό του, ο Μπρούνο, άσκησε επιρροή στη διαμόρ­φωση του ευρωπαϊκού πνεύματος. Η ιδέα του απεί­ρου σύμπαντος, της πολλαπλότητας κόσμων και της ενότητας θεού–φύσης αποτέλεσε πηγές έμπνευσης για βαθύτερες συζητήσεις στη νεότερη φυσική, την κοσμολογία και τη φιλοσοφία.

Ένα παράδειγμα: έχουν εντοπιστεί όψεις της αρχής της σχετικότητας στο διάλογο La cena de le Ceneri του Μπρούνο, κάποιες ιδέες ότι η κίνηση, πρέπει να εξετάζεται σχετικιστικά και ότι το “κί­νημα”, δεν αναιρεί τη σταθερότητα του νόμου, κάτι που αργότερα επαναλαμβάνεται από τον Γαλιλαίο.

Επιπλέον, ο Μπρούνο, έγινε συμβολική μορφή υπέρ της πνευματικής ελευθερίας και κατά της λογο­κρισίας. Η θυσία του συχνά χρησιμοποιείται ως υ­πενθύμιση ότι η αλήθεια δεν πρέπει να φιμώνονται από ισχύ, και ότι η επιστήμη και η φιλοσοφία πρέπει να αναπτύσσονται μέσα από ελεύθερο διάλογο και κριτική.

Η φιλοσοφική του κληρονομιά δεν είναι ακρι­βώς μεταδοτική ως ένα ενιαίο σύστημα, αλλά ως αι­τήματα: αμφισβήτησης, τόλμης, ανανέωσης της κο­σμολογίας και της σχέσης ανθρώπου–κόσμου. Σή­μερα, μπορούμε να δούμε ότι πολλές σύγχρονες ιδέες περί κόσμου, σύμπαντος, πολυκοσμίας και συμμετο­χής της γνώσης στη διαμόρφωση του κόσμου έχουν ρίζες σε ιδέες όπως αυτές που διαμόρφωσε ο Μπρούνο.

Παρακάτω παραθέτω ένα χαρακτηρι­στικό α­πό­σπασμα από το έργο του Τζορντάνο Μπρούνο, «Περί του απείρου, του σύμπαντος και των κόσμων» (De l’infinito, universo e mondi, 1584), ένα από τα ση­μαντικότερα φιλοσοφικά του κεί­μενα, όπου ανα­πτύσσει την ιδέα της απειρότητας του σύμπαντος και της ισότητας όλων των κόσμων.

·         Απόσπασμα από το έργο “Περί του απείρου, του σύμπαντος και των κόσμων”.

Το έργο, ξεκινά με έναν διάλογο μεταξύ πέντε προ­σώ­πων:
Φιλοθέος (ο φορέας των ιδεών του Μπρούνο),

Ελπίδιος,
Φρατένζιο,
Αλμπέρικο και  Τορκουάτο.

Οι συνομιλητές, εκπροσωπούν διαφορετικές στάσεις απέναντι στη γνώση, από τον δογματισμό ως την ελεύθερη έρευνα. Ο Μπρούνο, χρησιμοποιεί τη μορφή διαλόγου για να αναπτύξει τα επιχειρή­ματά του με ζωντάνια και ειρωνεία, θυμίζοντας τον Πλά­τωνα και τον Γαλιλαίο.

«Υπάρχουν αναρίθμητοι ήλιοι και αναρίθμη­τες γαίες που κινούνται γύρω από αυτούς, όπως α­κριβώς τα επτά πλανητικά σώματα κινούνται γύρω από τον ήλιο που είναι κοντά μας. Ο Θεός είναι ένδο­ξος όχι σε έναν μόνο κόσμο, αλλά σε άπειρους κό­σμους· και σε κάθε έναν από αυτούς υπάρχει ζωή, διαφορετική ίσως στη μορφή, αλλά ίδια στην ουσία.

Η φύση δεν έχει όρια, ούτε ο χώρος της μπορεί να μετρηθεί. Το σύμπαν είναι άπειρο και δεν έχει κέ­ντρο, γιατί δεν υπάρχει τίποτε που να είναι περισσό­τερο “στο κέντρο” από κάτι άλλο· όλα είναι παντού και το ίδιο.

Η θεία δύναμη εκδηλώνεται παντού· ο Θεός είναι η απέραντη παρουσία που γεμίζει τα πάντα, και δεν μπορεί να περιοριστεί μέσα σε στενά όρια. Εκεί­νοι που νομίζουν ότι ο κόσμος είναι ένας και μοναδι­κός, μειώνουν την απεραντοσύνη του Θεού και δεν κατανοούν το μεγαλείο Του».

«Το σύμπαν είναι ένα απέραντο πεδίο, χωρίς άκρη, χωρίς μέτρο· κάθε αστέρι που βλέπεις είναι ή­λιος, κάθε ήλιος, έχει δικούς του πλανήτες· και ο Θεός, ο άπειρος Δημιουργός, δεν μπορεί να πε­ριορι­στεί σε έναν μόνο κόσμο».

Ο Φιλοθέος, παρουσιάζει την ιδέα του απεί­ρου σύμπαντος και την πολλαπλότητα των κόσμων. Αρνείται ότι το σύμπαν είναι πεπερασμένο, όπως υ­ποστήριζε η αριστοτελική κοσμολογία. Εξηγεί ότι το «όριο» του κόσμου, είναι μια ψευδαί­σθηση του νου και στην πραγματικότητα δεν υπάρ­χει «έξω» από το σύμπαν.

Στο παραπάνω απόσπασμα, ο Μπρούνο, α­πορρίπτει οριστικά το γεωκεντρικό μοντέλο του Α­ριστοτέλη και του Πτολεμαίου, αλλά ακόμη και το η­λιοκεντρικό σύστημα του Κοπέρνικου, γιατί και αυτό θεωρούσε το σύμπαν πεπερασμένο.

Για τον Μπρούνο, το σύμπαν είναι άπειρο, χωρίς κέ­ντρο και χωρίς όρια. Κάθε άστρο, είναι ένας ήλιος, κάθε ήλιος, έχει πλανήτες και κάθε κόσμος, μπορεί να είναι φο­ρέας ζωής.

Με αυτή τη σκέψη, ο Μπρούνο, ανατρέπει όχι μόνο την αστρονομία της εποχής του, αλλά και τη θε­ολογία της. Γιατί αν υπάρχουν άπειροι κόσμοι, τότε ο Θεός, δεν είναι «κάπου αλλού»· είναι παντού, μέσα σε κάθε μορφή ύπαρξης. Αυτή η ιδέα τον οδηγεί σε μια πανθεϊστική φιλοσοφία: ο Θεός, δεν είναι έξω από τη φύση, αλλά η φύση είναι Θεός.

Αυτό το κείμενο είναι η ουσία του πνεύματός του: απεριόριστη ελευθερία του νου, πίστη στη δύ­ναμη της φύσης και απόρριψη κάθε ανθρώπινου πε­ριορισμού της θεϊκής δημιουργίας.

Ο Μπρούνο, απορρίπτει τον Κοπέρνικο, ως α­νεπαρκή, γιατί, αν και έκανε τη Γη να κινείται, διατή­ρησε την ιδέα ενός πεπερασμένου σύμπαντος.
Για τον Μπρούνο, το ηλιοκεντρικό σύστημα είναι μόνο ένα πρώτο βήμα. Η αλήθεια είναι πολυκεν-τρική: κάθε άστρο είναι κέ­ντρο του δικού του συστή-ματος.

·         Η έννοια του Θεού και της φύσης

Σε αυτό το κεφάλαιο, ο Μπρούνο εκφράζει μια πανθεϊστική θεώρηση: πως ο Θεός, δεν βρίσκεται έξω από τη φύση, αλλά εί­ναι η ίδια η φύση στην ά­πειρη μορφή της.

«Η θεία παρουσία δεν είναι έξω από τα πράγματα, αλλά μέσα σε αυτά· παντού όπου στρέφω το βλέμμα, βρίσκω το απέρα­ντο πρόσωπο του Θεού».

Αυτό το απόσπασμα δείχνει τη βαθιά μετα­φυσική του θέση: ο Θεός δεν είναι «επάνω» στον κό­σμο, αλλά ενυπάρχει σε κάθε μορφή ύπαρξης. Η δη­μιουργία είναι αιώνια και αδιάκοπη, χωρίς αρχή και τέλος.

·         Κριτική για τον Αριστοτέλη και τους θεολό­γους.

Ο Φιλοθέος, γελοιοποιεί τις αντιλήψεις του Α­ριστοτέλη και των σχολαστικών, που προσπαθού­σαν να ορίσουν όρια στο σύμπαν:

«Τι σημαίνει να λέγεις ότι το σύμπαν έχει ά­κρη; Άκρη σε τι; Σε άλλο σώμα; Κι εκείνο σε ποιο άλλο; Έτσι, η λογική αναγκάζεται να ομολογήσει το άπειρο». Η ειρωνεία και η λογική συνδυάζονται:
ο Μπρούνο, δείχνει ότι η πεπερασμένη σκέψη είναι αντιφατική, ενώ το άπειρο είναι η λογική συνέπεια της ύπαρξης του Θεού, ως άπειρης αιτίας.

·         Ο άνθρωπος και η θέση του στο σύμπαν

Εφόσον το σύμπαν είναι άπειρο, ο άνθρωπος, παύει να είναι το κέντρο της δημιουργίας. Αυτό, αντί να μειώνει την αξία του, τον απελευθερώ­νει:

«Δεν εί­μαστε στο κέντρο του παντός,
αλλά μέρος του απείρου. Κι αυτό δεν μας μικραίνει, αλλά μας καθιστά πολίτες του άπειρου κόσμου».

Με αυτό, ο Μπρούνο, καθιερώνει μια κοσμική ταπει­νότητα αλλά και πνευματική υπερηφάνεια:
λέγοντάς μας πως ο άνθρωπος, είναι ικανός να συλ­λάβει το άπειρο, άρα μετέχει του θεϊκού.

Το πρώτο κεφάλαιο κλείνει με μια συγκινη­τική, σχεδόν ποιητική αναφορά στη νέα εποχή του πνεύματος: ο Μπρούνο, μιλά για τους στοχαστές που θα τολμή­σουν να δουν πέρα από τους τοίχους της παράδοσης.

«Οι μέλλοντες άνθρωποι θα ανοίξουν τα μά­τια, θα δουν τον Θεό, όχι πίσω από το πέπλο, αλλά μέσα στο φως· και τότε η γνώση θα γίνει η λατρεία του».

Το πρώτο κεφάλαιο του έργου είναι μια κο­σμολογική επανάσταση στη λογοτεχνική του μορφή:

·         Καταρρίπτει το πεπερασμένο σύμπαν.

·         Εισάγει την ιδέα της απειρότητας και της ισότητας όλων των κόσμων.

·         Συνδέει το άπειρο με την θεία φύση.

·         Τοποθετεί τον άνθρωπο, μέσα σε ένα ενιαίο, απεριό­ριστο Όλον.

Ο Μπρούνο, μέσα από τον Φιλοθέο, δηλώνει ότι η φιλοσοφία είναι πράξη ελευθερίας· να βλέπεις πέρα από τις ψευδαισθήσεις, να σκέφτε­σαι χωρίς φόβο και να ενώνεις το πνεύμα με το άπειρο.

·         Επίλογος

Ο Τζορντάνο Μπρούνο, δεν ήταν ένας φιλόσο­φος “κατά τύπον” της σχολής ή του πανεπιστημια­κού κύκλου· ήταν ένας ταξιδιώτης του πνεύματος, έ­νας διανοητής που τόλμησε να σμιλέψει το σύμπαν στα λόγια του, ακόμη και υπό την απειλή της εξου­σίας. Η θέση του ως μάρτυρα της πνευματικής ελευ­θερίας, επιβεβαιώνεται από το γεγονός ότι η θυσία του δεν έσβησε την επιρροή του, αλλά αντίθετα, την ενδυνάμωσε.

Στο φως των ιδεών του, αναρωτιόμαστε: πόσο πραγματικά ελεύθερη είναι η σκέψη μέσα σε κοινωνικές δομές και θεσμούς; Πόσο μπορούμε να έ­χουμε δίχως φόβο την αλήθεια στα χέρια μας; Και, τελικά, σε ποιο βαθμό η επιστήμη και η φιλοσοφία πρέπει να επιμένουν, παρά τις αντιστάσεις, στη διεύ­ρυνση του ορίζοντα του κόσμου;

Ο Τζορντάνο Μπρούνο, μάς δείχνει ότι ο κό­σμος δεν είναι δεδομένος· είναι υπό διαρκή δημιουρ­γία, και ότι το πνεύμα είναι εκείνο που τον εκτοπί­ζει πέρα από τα στενά όρια.

 

ΑΡΕΤΗ  ΓΚΙΩΝΑΚΗ